Тил – калыкты калыктардаҥ, кижини кижилердеҥ эҥ ле аҥылаган темдектердиҥ бирӱзи. Оныҥ учун кажы ла кижи, кандый ла калык тӧрӧл тилин баалаар ла байлаар учурлузын айтпазабыс та, ончобыска јарт... 

Је ол ок ӧйдӧ кӧп калыктарлу Россия Федерациязында тӧрӧл тилдерди ӱренери ле ӱредери калганчы јылдарда јаман тем, јастыра кеп алынарга јатканы база јартала берди: 20.07.2017. Орооныстыҥ президенти Владимир Путин Йошкар-Олада калыктар ортодогы колбулар аайынча Советтиҥ јуунын ӧткӱрип, кире куучынында "орус тил – ол эл тил, калыктар оҥдожотон тил, оны неле де солыыр арга јок. Кӧп калыктарлу ороонысты бириктирип турган тил, оны кажы ла кижи билер учурлу. Россияныҥ калыктарыныҥ тили –Россияныҥ калыктарыныҥ культуралык ла айрып болбос аҥылузы. Бу тилдерди ӱренери – Конституцияла берилген, бойыныҥ кӱӱниле алынар тап. Кижини албанла тӧрӧл эмес тилге ӱредерге јарабас, орус тилди ӱредерин астатканы база јастыра" деп темдектеген.

28.08.2017. Орооныстыҥ президенти Владимир Путин Генеральный прокуратурага ла Рособрнадзорго (Федеральная служба по надзору в сфере образования и науки) Россия Федерациязыныҥ граждандарыныҥ бойыныҥ кӱӱниле Россия Федерациязыныҥ калыктарыныҥ тӧрӧл тилдерин ле Россия Федерациязына кирип турган республикалардыҥ эл тилдерин ӱренер табы канайда бӱдӱп турганын шиҥдезин деп јакылта берген.
30.11.2017. Генеральный прокуратура президенттиҥ администрациязына Россия Федерациязыныҥ граждандарыныҥ бойыныҥ кӱӱниле Россия Федерациязыныҥ калыктарыныҥ тӧрӧл тилдерин ле Россия Федерациязына кирип турган республикалардыҥ эл тилдерин ӱренер табы канайда бӱдӱп турганын шиҥдеген ижи аайынча јетирӱзинде "граждандардыҥ бойыныє кӱӱниле калыктардыҥ тӧрӧл тилдерин ле республикалардыҥ эл тилдерин ӱренер табы бастыра республикаларда бузулган, анчада ла Татарстан, Башкирия, Саха (Якутия) ла Чувашияда эл тилдер албанла ӱредилет ле орус тилди ӱредер ӧй астадылган" деп темдектеген.
10.04.2018. Россия Федерациязыныҥ Государственный Думазына 6 депутат (Алена Аршинова, Олег Николаев, Шамсаил Саралиев, Олег Смолин, Елена Строкова, Борис Чернышев) "Об образовании в Российской Федерации" федерал јасакка Россия Федерациязына кирип турган республикалардыҥ эл тилдерин ӱренчиктердиҥ ле олордыҥ ада-энелериниҥ кӱӱни ле ӱредӱ системаныҥ аргаларыла ӱредери аайынча тӱзедӱлер кийдирери керегинде федерал јасактыҥ їлекерин табыштыргандар.
25.07.2018. Россия Федерациязыныҥ Государственный Думазы "О внесении изменений в статьи 11 и 14 федерального закона "Об образовании в Российской Федерации" (в части изучения родного языка из числа языков народов Российской Федерации и государственных языков республик, находящихся в составе Российской Федерации)" федерал јасакты јараткан.
29.10.2019. Филология билимдердиҥ докторы, Экономиканыҥ бийик школыныҥ профессоры, классический филология ла культураныҥ тӱӱкизи, бӱгӱнги политика ла литература керегинде ондор тоолу бичиктер ле јӱстер тоолу статьялар бичиген Гасан Гусейнов Facebookто Москвада ӱрелип калган (клоачный) орус тилдӱ газеттердеҥ башка кандый да газеттер чыгарылбай турганын јетирген пост салган.
05.11.2019. Орооныстыҥ президенти Владимир Путин президенттеги орус тил аайынча Советтиҥ јуунын ӧткӱрип, кире куучынында "Орус тилге јуу-чакты јаҥыс ла куй-таштыҥ русофобторы ачкан эмес, <...> бу ууламјыда јӱзӱн башка маргиналдар капшай ла калју иштейдилер, калју националисттер, <...> кезик ороондордо орус тилле јуулажары элдиҥ окылу политиказы да боло берген" деп јетирип, Россияныҥ тилдер аайынча политиказы ӧйдиҥ некелтелериле башкарынып, бу ууламјыдагы јасактарын јаантайын ширтеер, шиҥдеер ле анчада ла 2005 јылда јазалган "О государственном языке Российской Федерации" ле былтыр јазалганына 28 јыл толгон "О языках народов Российской Федерации" федерал јасактарга јаҥы ӧйдиҥ јаҥыртуларына келишкедий кубулталарды кийдирер деп темдектеген...
Калганчы јетирӱни кычырып, кижиниҥ јӱреги чым эдер: орооныстыҥ эл тили ле калыктарыныҥ тилдери керегинде федерал јасактарга президент кандый кубулталар кийдирерге турган?.. Россия Федерациязына кирип турган республикалардыҥ эл тилдери бу јасактарга адылу, аҥылу кийдирилер бе?.. Текшилей алзабыс, Россия Федерациязыныҥ 22 республиказында эл тилдердиҥ чыдузы 36 тилге берилген ле олор Россия Федерациязыныҥ Конституциязыныҥ 5 статьязыныҥ 2 пунктында "Республика (государство) имеет свою конституцию и законодательство" ло 68 статьязыныҥ 2 пунктында "Республики вправе устанавливать свои государственные языки. В органах государственной власти, органах местного самоуправления, государственных учреждениях республик они употребляются наряду с государственным языком Российской Федерации" деп чокым ла јарт темдектелген... Государственный Думаныҥ 6 депутады Россия Федерациязына кирип турган республикалардыҥ эл тилдерин ӱренерин ле ӱредерин плинтустаҥ јабыс тӱжӱрип, факультатив кемине кӧчӱрерге јадарда, олорго удура эҥ ле озо бу ла республикалардыҥ тун калыктарыныҥ Госдумадагы депутаттары туруп чыккылаган. Шак ла бу удурлажуда Россия Федерациязыныҥ калыктарыныҥ тӧрӧл тилдерин ӱренери ле ӱредери коркышту коомой айалгада болгоны илеленген: орооныста 227 тилле куучындажып турган 193 калык јуртайт, је олордоҥ школдордо јӱк ле 73 тил ӱредилет, булардаҥ ӱредӱлик программаларлу тилдер јӱк ле 13, а лицензированный учебниктерлӱ тилдер јӱк ле 5. Мындый керектер јарталарда, республикалардыҥ тун калыктарыныҥ Госдумадагы депутаттарыныҥ кӧп сабазы ӱлекерди баштапкы кычырышта јӧмӧбӧзис, а экинчи кычырышта ӱлекерге ӱзеери орооныстыҥ калыктарыныҥ тӧрӧл тилдерин ӱредерине адылу фонд ачары керегинде јӧп кийдирерин некегендер. Баштапкы кычырышта ӱлекер "за" – 373, "против" – 3, "воздержался" – 1 (бу бистиҥ депутат Родион Букачаков болгон) ӱндер алган, а 73 депутат ӱнбериште турушпагандар.
Оноҥ јаанада алзабыс, "О внесении изменений в статьи 11 и 14 федерального закона "Об образовании в Российской Федерации" (в части изучения родного языка из числа языков народов Российской Федерации и государственных языков республик, находящихся в составе Российской Федерации)" федерал јасакка удура бастыра республикалардаҥ јонныҥ јолчылары ла Татарстан, Калмыкия, Дагестан ла Кабардино-Балкарияныҥ парламенттери тургулап чыккылагандар. Текшилей алза, Россия Федерациязына кирип турган республикалардыҥ эл тилдерин корыыр иште ӱч бӧлӱк (јонныҥ јолчылары, јаҥдар ла билимчилер) бирлик ле талдама иштеер учурлу ине. Мындый иш Татарстанда ла Башкортостанда једимдӱ тӧзӧлгӧн. Темдек эдип, ол ло Госдума јӧптӧгӧн "Фонд сохранения и изучения родных языков народов Российской Федерации" деген кӧмзӧни алзабыс, эҥ баштапкы ижин фонд "Башкортостан 24" каналда "Красивый башкирский" деп башкорт тилди ӧскӱрерине учурлалган проекттеҥ баштаган. Фонд ло республика бу ишке канча кире акча чыгаргандары керегинде тыҥ айдышкылабай јат. 13 јылга республиканыҥ башчызы болгон Александр Бердников алтайларды јаман эмес јакшы кӧргӧн болзо, "красивый башкирскийдиҥ" ордына "красивый алтайский" болгодый болгон...
Эл тилин ӧскӱрерине чек ајару этпеген республикаларды алзабыс, кижиниҥ куйка бажы јымыраар учурал Удмуртияда болды. Быјыл сыгын айдыҥ 10-чы кӱнинде республиканыҥ тӧс калазы Ижевскте республиканыҥ Государственный Соведи сессиязын баштаар алдында философия билимдердиҥ кандидады, доцент, Удмурт Республиканыє нерелӱ ишчизи Альберт Разин бойын бойы ӧртӧп ийген. Ол парламенттиҥ эжигине Расул Гамзатовтыє ӱлгериниҥ «И если завтра мой язык исчезнет, то я готов сегодня умереть» деп јолдыктарын бичип койгон плакатту келген болгон... Россияныҥ Билимдер академиязыныҥ языкознание аайынча институдыныҥ типология секторыныҥ ишчизи, лингвист Алексей Козлов 79 јашту удмурт билимчиниҥ ӧлӱмин "Поволжьениҥ албатыларында, удмурттарда ла чуваштарда, базындырган кижинеҥ (кижилердеҥ) бойына бойы кол салынганы ажыра ӧч алатан "типшар" деген јаҥжыгу болгон. Ӧткӱрип болбос јарамас, тӱзедип болбос тӱбек болзо, удмурттар ла чуваштар бу јарамасты, тӱбекти баштаган, экелген бурулу кижиниҥ (кижилердиҥ) каалгазына буунып койотон болгылаган... Альберт Разин бойын бойы республиканыҥ парламентиниҥ эжигинде ӧртӧнгӧни, ол удмурт тил ле удмурт культурага ӧзӧргӧ бербей турган деп, эл јаҥды бурулаганы туру" деп јартаган эди. Удмурт тил јанынаҥ керектер, чындаптаҥ ла коомой болгонын тал-табышту ӱлекердиҥ, Россия Федерациязына кирип турган республикалардыҥ эл тилдерин ӱренчиктердиҥ ле олордыҥ ада-энелериниҥ кӱӱниле, ӱредӱ системаныҥ аргаларыла ӱредери аайынча тӱзедӱлер кийдирери керегинде федерал јасактыҥ баштапкы кычырыжында Госдумада ӱредӱ аайынча комитеттиҥ председатели Вячеслав Никонов "удмурт тилди ӱренетен бичиктер ӱредӱ министерствозында канча јылдардыҥ туркунына кыймык јок јадыры, олорды экспертиза ӧткӱрер ишчилер јок" деп темдектеген эди.
Орооныстыҥ президентиндеги орус тил аайынча Советтиҥ јуунында куучын айткан кижилердеҥ 3 кижи – Россияныє билимдер академиязыныҥ языкознание аайынча институдыныҥ директоры Андрей Кибрик, бу ок институттыҥ национально-языковой колбулар аайынча билим-шиҥжӱ ӧткӱрер тӧс јериниҥ јааны Владимир Алпатов ло Северо-Кавказский федеральный университеттиҥ ректоры Алина Левитская – Россия Федерациязыныҥ тилдер аайынча политиказы элдеҥ ле озо ороонныҥ калыктарыныҥ тӧрӧл тилдерин корулаарына ла кажы ла кижи канча ла кире кӧп тилдер ӱренерине ууламјылаар учурлузын угускандар. Темдектезе, В.Алпатов "Бир тил билгенине кӧрӧ, эки ле оноҥ до кӧп тилдер билери јӱрӱмде кандый јаан једим болгонын эл кеминде пропагандировать эдер керек, орус тилди текшилей ӱренери ле билери этнический тилдиҥ ордына эмес, а этнический тилле кожо ӱренилзин, Россияныҥ бастыра калыктарын ла культураларын тоорына таскаду керек" деп, А.Левитская "Мениҥ куучынымныҥ тӧс амадузы – поликультурный школдорго ајару эдери, мындый школдор Россия Федерациязыныҥ кезик талаларында эксперимент кептӱ једимдӱ иштейт. Баштапкы класстаҥ ала эки тил ӱренер, тӧрӧл лӧ орус тилдер ӱренер поликультурный школдор бистиҥ ороонныҥ граждандарыныҥ кандый национальностьту болгонынаҥ камаан јогынаҥҥ тӧрӧл лӧ орус культураларды теҥ-тай ла эп-јӧп апарар талдама аргаларына тайанылган" деп, А.Кибрик "Россияныҥ калыктарыныҥ тӧрӧл тилдерин корыырына ууламјылалган чыҥдый программа тургузар ӧй келген. Бистиҥ институттыҥ экспертный оценказыла, бӱгӱн Россия Федерациязында 20-ге јуук тилдер јоголордыҥ бери јанында... Тӧрӧл тилдерди корыыр программа ӱч кер-балыкка тайанылат: јондык ишчилерге, элдиҥ акча-манатла јеткилдежине ле лингвистикалык экспертизага" деп јетиргендер. Элбеде јетирӱлер эдер эп-аргаларда бичилгениле болзо, орооныстыҥ президенти В.Путин бу ӱч кижиниҥ јетирӱлерин лапту уккан ла јаратканын угускан, айдарда, "языковое многообразие", "двуязычие", "многоязычие" деген оҥдомолдор ло тӧрӧл лӧ орус тилдер баштапкы класстаҥ ала ӱредилери "О государственном языке Российской Федерации" ле "О языках народов Российской Федерации" федерал јасактарга тӱзедӱ, јаҥырту болуп кийдирилер деп иженетен турус?..
Алтай Республиканыҥ Конституциязыла алтай тил Алтай Республикада јаҥыс ла республиканыҥ эл тили (Конституцияныҥ 13-чи статьязыныҥ 1 пункты) эмес, ол онойдо ок тун калыктыҥ тӧрӧл тили (Конституцияныҥ 13-чи статьязыныҥ 3 пункты) болуп јат. Эл тил деген ууламјыда јединген једимдер деп, байла, јурттардыҥ ла суулардыҥ аттары, эл ле муниципал органдардыҥ, учреждениелердиҥ аттары эки тилле (орус ла алтай тилдерле) берилип турганын айдарыс. База Эл Курултайдыҥ ла Башкаруныҥ јасактары, јӧптӧри алтай тилге кӧчӱрилет. Једип болбогон "једимдерис" деп, байла, эл ле муниципал органдардыҥ, учреждениелердиҥ пресс-службаларына эки тил билер улус иштеерин јеткилдеп болбогонысты ла 2008 јылда алтай тил Алтай Республиканыҥ школдорында кыйалтазы јогынаҥ ӱредилер учурлузы керегинде јасактыҥ ӱлекерин ӧткӱрип болбогонысты айдарыс. Мында эҥ ле ачымчылузы Эл Курултайда ӱлекер шӱӱжилип турарда, ого удура алтай ла депутаттар карам-кайрал јогынаҥ тартышканы болуп јат. А сурак недеҥ башталганын эске алынзабыс, јайалталу журналист ле јарлу јондык ишчи Владимир Кыдыев таҥынаҥ куучынында республиканыҥ ол туштагы башчызы болгон Александр Бердниковты алтай тил бастыра школдордо кыйалтазы јогынаҥ ӱредилери федерал да, республикан да Конституцияларды ла јасактарды буспай јат деп бӱдӱмјилеп алганы болгон.
Республиканыҥ бӱгӱнги јаандарын алзабыс, бу јуукта Алтай тилдиҥ кӱнине учурлалаган кӧдӱриҥилӱ эҥирде республиканыҥ башчызы, Башкаруныҥ председатели Олег Хорохординниҥ алтай тилдиҥ ӧзӱми, салымы аайынча "проблемалар бар, айдарда, олорды јоголтор эп-аргаларды бедиреерис" деп айтканына ла Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ "тӧрӧл алтай тилимле куучындап, јаан тӱрк телекейдиҥ бӧлӱги болгонымла оморкойдым. Тӧрӧл тилигерди сӱӱгер, балдарыгарла куучындажыгар, тӧрӧл тилигерле кычырыгар, ол тушта кандый да калыкта бистийи ошкош проблемалар болбос" деп айткандарына ајарбас арга јок. Мыныҥ ӱстине Башкаруныҥ пресс-службазы "О.Хорохордин Apple-ниҥ смартфондорыныҥ iOS оперативный системазына алтай алфавиттиҥ клавиатуразын тургузар баштаҥкай эдип, TestFlight-да "Алтай танык" деп приложение бӱткен та јок бойыныҥ смартофонына тургузып, "Сӱрлӱ кӱнле, кару јерлештер! Эту фразу я написал с помощью нашего нового приложения "Алтай танык" деп баштанганын јетирди.
Алтай тилдиҥ ӧзӱми учун тартыжып турган јонныҥ јолчылары республиканыҥ јаандарыныҥ мынайда айдынгандарын, иштегендерин ајаруга алып, алтай тилдиҥ ары ӧлбӧс, бери ӧспӧс айалгазын чечерине чыҥдый тузаланар деп бодойдым: "айткан сӧс – аткан ок" деген укаа бар эмес пе, "а" деп айткан кийнинде, "б" деп бӱдӱрер керек эмес пе?.. Алтай Республиканыҥ алтай укту депутаттарына кестеҥкей болор керек, анчада ла Государственный Думада "О государственном языке Российской Федерации" ле "О языках народов Российской Федерации" федерал јасактарга кубулталар эдери шӱӱжилип турза, олорго "государственные языки" деп оҥдомол кийдирерин ле алдындагы совет ӧйдӧгизи чилеп, национальный школдордыҥ баштамы класстарында бастыра предметтер алтай тилле ӱредилерин некеер, јеткилдеер керек болуп јат.
"О внесении изменений в статьи 11 и 14 федерального закона "Об образовании в Российской Федерации" (в части изучения родного языка из числа языков народов Российской Федерации и государственных языков республик, находящихся в составе Российской Федерации)" федерал јасактыҥ алтай тилди ӱренерине јетиретен јаман салтарын Алтай Республиканыҥ ла Россия Федерациязыныҥ јаҥдарына "Алтай Курултай" јондык кыймыгу (јааны Василий Кудирмеков) ла поэт Борис Самыков кӧдӱргендер, элбеде јетирӱлер эдер эп-аргаларга јетиргендер. Екатерина Кандаракова, Амыр Укачин ле Аржан Махин талдама бичимелдер бичидилер... Бу улуска бис јаан быйан айдып, јаантайын алкап јӱрер учурлу. База Алтай Республика тун калыгыныҥ тӧрӧл тилин ӱредер ууламјыда Россияныҥ 22 республикалары ортодо баштапкылардыҥ тоозында болгоны ӱредӱчилердиҥ квалификациязын бийиктедер ле профессионал узын тыҥыдар республикан институттыҥ једими деп темдектеп, институттыҥ башкараачыларына (Екатерина Кандаракова, Валентина Модорова, Екатерина Чандыева, Галина Ядагаева) ла специалисттерине база јаан быйан ла јаан алкыш айдар керек деп бодойдым. Бу ла јуукта Интернеттеҥ бурят тилле балдардыҥ баштапкы ӧҥдӱ журналы чыкканын кычырдым. Шак, мындый јетирӱлердеҥ бистиҥ бичиичи ле редактор Кӱлер Тепуков "Солоҥы" журналыла, "Эзлик" газедиле", "Азатпай" сайтыла, орус мультфильмдерди алтай тилге кӧчӱрер ле алтай "анималар" чыгарар баштаҥкайлар эткениле алтай балдарга кандый јаан сый эдип бергенин, кандый јаан сӱӱнчилер экелгенин оҥдоп јадыбыс ине. Менде кайралдар берер тап болгон болзо, Кӱлер Тепуковты "Таҥ Чолмон" орденле бӱгӱн эмес, а кече кайралдап койор эдим...

С.Танытпасов
Фотоjурукта: ӧткӧн чактыҥ 80-чи
jылдарында алтай литератураны ӱредерине
jӧптӧлгӧн талдама бичиктердиҥ бирӱзи

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Рейтинг 5.00 (1 голос)